Rutynowe prace wykopaliskowe na polu rolnika w pobliżu angielskiej wioski Norton Disney dobiegały końca. Przez kilka dni zespół wolontariuszy i zawodowych badaczy przeszukiwał dawne warstwy gleby, odnajdując odłamki ceramiki, kości zwierząt oraz fragmenty dachówek. Nic nie zapowiadało kolejnych znaczących odkryć – jednak w ostatnich godzinach prac łopata nagle natrafiła na metal.

Wolontariusz Richard Watts, ostrożnie usuwając ziemię, odsłonił dziwny przedmiot wielkości grejpfruta. Był to pusty w środku artefakt ze stopu miedzi, posiadający dwanaście pięciokątnych ścianek – z których każda miała okrągły otwór o określonej średnicy – ​​oraz niewielkie wypustki w narożnikach. Co najbardziej zdumiewające, przedmiot zachował się w niemal idealnym stanie, mimo że spędził pod ziemią blisko 1700 lat.

Archeolog Rob Evershed natychmiast rozpoznał tajemniczy obiekt: był to rzymski dodekaedr. Pierwsze tego typu znaleziska odnotowano już w 1739 roku. Od tamtej pory na terenach dawnego Cesarstwa Rzymskiego odkryto około 130 egzemplarzy, a ten znaleziony w Norton Disney jest zaledwie trzydziestym trzecim dodekaedrem odkrytym w Wielkiej Brytanii.

Główna zagadka pozostaje jednak nierozwiązana: po co Rzymianie tworzyli te niezwykłe przedmioty? Żaden zachowany starożytny tekst, wizerunek ani dokument wojskowy nie wyjaśnia ich przeznaczenia.

W tym przypadku badacze mieli szczęście: artefakt odnaleziono w nienaruszonej warstwie archeologicznej, a nie dzięki przypadkowym poszukiwaczom skarbów. Dalsze wykopaliska ujawniły, że w tym samym miejscu znajdowały się również rzymskie monety z III wieku, ceramika oraz pozostałości materiałów budowlanych. Sam przedmiot spoczywał w dole – pierwotnie służącym do wydobycia piasku, a później przekształconym w wysypisko odpadów.

Naukowcy wysunęli kilka teorii. Dodekaedr mógł służyć jako przyrząd pomiarowy lub narzędzie do obliczania odległości. Inni sugerują, że mógł być wykorzystywany do dziania wełnianej odzieży lub wyrobu rękawiczek. Jeszcze inna hipoteza wskazuje na funkcję religijną – być może przedmiot był używany podczas rytuałów lub do astrologicznych wróżb.

Żadna z tych hipotez nie została jednak dotąd w przekonujący sposób potwierdzona. Artefakt nie nosi śladów intensywnego użytkowania, brakuje na nim oznaczeń przydatnych w pomiarach i nie ma żadnych dowodów na jego rytualne przeznaczenie.

Dalsze badania wykazały, że miejsce to było niegdyś zaawansowanym rzymskim ośrodkiem przemysłowym, w skład którego wchodziły piece, warsztaty oraz wystawne wille. Pozostaje jednak zagadką, dlaczego tak cenny metalowy przedmiot został porzucony pośród zwykłego gruzu budowlanego.

Prawie 1700 lat temu rzymski rzemieślnik stworzył prawdziwe arcydzieło inżynierii. Dla jego współczesnych przeznaczenie tego przedmiotu było prawdopodobnie jasne. Dziś dwunastościan spoczywa za muzealną szybą, zachowując nienaganny stan – jednak główna zagadka jego historii wciąż pozostaje nierozwiązana.